غفلت از فراوری برخی محصولات کشاورزی باعث شده ارزش افزوده بسیاری در این حوزه از کف برود

گنجی در دل گیاهان دارویی

۲۸ مهر ۱۳۹۹ کد خبر : 2616
دنیای اقتصاد، زهرا صفدری- افزایش ارزآوری محصولات صادراتی یکی از مهمترین مسائلی است که امروز کشورهایی که در حوزه کشاورزی حرفی برای گفتن دارند، به دنبال آن هستند؛ گیاهان دارویی از جمله محصولاتی است که ارزآوری بالایی دارد اما به دلیل نبود تکنولوژی لازم و یا همت کافی برای فرآوری این گیاهان، جز در محصولاتی چون زعفران ارزآوری چندانی صورت نمیگیرد.

هر چند در همین زعفران هم به دلیل مشکلات موجود در مسیر صادرات که تعهدات ارزی مهمترینش است، زعفران های فله ای قاچاق میشود و بعضا ممکن است به نام کشورهای دیگر در بازارهای جهانی فروخته شود. در زعفران هم بیشترین کاری که انجام شده، بسته بندیهای شکیل است و این درحالیست که توجه به دیگر خواص رنگی و دارویی و حتی آرایشی این گیاه، میتواند ارزآوری و اشتغالزایی بسیاری به دنبال داشته باشد.

به اذعان وزارت جهاد کشاورزی، ارزآوری صادرات گیاهان دارویی ایران در سال گذشته حدود ۵۰۰ میلیون دلار بوده و این حوزه، دستکم برای دو نفر در هر نیم هکتار اشتغالزایی مستقیم به دنبال داشته است. بنابراین توجه و سرمایه گذاری بیشتر می‌تواند این حوزه کشاورزی را به یکی از حوزه‌های قابل ترویج و توسعه با هدف ایجاد رونق اقتصادی تبدیل کند. پرورش این گونه ها به دلیل نگهداری آسان و مصرف اندک آب و ارزش اقتصادی بسیار مورد اقبال کشاورزان است و مسئولان هم میگویند قابلیت کشت این گروه گیاهان در اراضی خرد هم به واسطه اشتغال‌زایی و هم به واسطه نقش آن در افزایش تولید، باعث شده که تمرکز بیشتری در این زمینه داشته باشند.

خراسان رضوی در میان استان‌های کشور با رتبه‌دار بودن در عرصه تولید زعفران به عنوان یکی از محصولات استراتژیک و گیاهان دارویی در تولید این محصول پیشتاز است و بیش از ۹۰ درصد زعفران کشور را تولید می‌کند و علاوه بر آن در زمینه کشت و تولید سایر انواع گیاهان دارویی هم جایگاه برتر را در کشور دارد. این استان میزبان ۳۵۰ گونه از مجموع حدود سه هزار گیاه دارویی شناخته شده در کشور به صورت خودرو یا دست کاشت است.

خاکشیر، ختمی خبازی، رازیانه، زیره سبز و تخم شربتی مهمترین اقلام گیاهان دارویی خراسان رضوی است و این استان با ۱۸ هزار و ۸۰۰  هکتار سطح زیرکشت زیره و با برداشت سالانه بیش از ۱۲ هزار تن از این محصول رتبه اول کشور در کشت و برداشت این محصول را دارد.

تولید 29 هزار تن محصول خشک گیاهان دارویی در خراسان رضوی

به گفته محمدرضا اورانی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، سال گذشته این استان به صورت مشخص ۲۹ هزار هکتار سطح زیر کشت آبی و دیم گیاهان دارویی به جز احتساب اراضی زیر کشت زعفران و سطح زیر کشت مرتعی داشته است که از این سطح ۲۹ هزار تن محصول خشک گیاهان دارویی تولید می‌شود. با این سطح زیرکشت و میزان تولید محصول خشک، خراسان رضوی قطب تولید در این بخش محسوب می‌شود.

اورانی میگوید: از مجموع سطح زیرکشت گیاهان دارویی استان ۱۵ هزار هکتار گیاهان آبی و ۱۴ هزار هکتار گیاهان دیم است و ۳۳ درصد از سطح زیرکشت و تولید گیاهان دارویی کشور در این استان است. او تاکید میکند: براساس برنامه پنج ساله، توسعه سالانه هزار تا هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت گیاهان دارویی در خراسان رضوی از پارسال در دستور کار قرار گرفته است.

فعالیت تنها 5 کارخانه در زمینه فرآوری گیاهان دارویی

کشت گیاهان دارویی و توسعه اراضی زیر پوشش این محصولات باید با برنامه مدونی صورت گیرد؛ بازارهای جهانی شناسایی شود، نیاز داخلی و خارجی ارزیابی و برای جذب سرمایه در راستای فرآوری این محصولات اقدام شود زیرا با اینکه خراسان رضوی در حوزه صنایع تبدیلی رتبه برتر و نخست کشور را دارد اما به گفته فعالان حوزه گیاهان دارویی، این محصولات هنوز از این حوزه آنطور که باید بهره نبرده‌اند.

به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، پنج کارخانه در زمینه فرآوری گیاهان دارویی در این استان فعالیت دارند که سه کارخانه از این تعداد جزو پیشرفته‌ترین کارخانه‌های کشور است.

کارشناسان میگویند ایجاد صنایع تبدیلی گیاهان دارویی در روستاها منجر به بازگشت ارزش افزوده محصولات کشاورزی به خود روستا و ایجاد اشتغال و درآمد بیشتر برای روستاییان می شود اما بسیاری از کارخانه‌های صنایع تبدیلی به دور از مناطق روستایی و در جوار شهرها و در شهرک‌های صنعتی ایجاد شده‌اند. حتی فروش محصولات کشاورزی به عنوان ماده اولیه هم به این قبیل کارخانه‌ها نه به وسیله کشاورزان بلکه توسط دلال‌ها و واسطه‌ها انجام می‌شود و این یعنی، کمترین سود حاصل از محصولات به دست عامل اصلی یعنی کشاورزان میرسد.

افزایش 5 تا 8 برابری ارزش افزوده گیاهان دارویی با انجام فرآوری

پریسا مردانی، مدیرعامل اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی معتقد است تحقق سلامت افراد جامعه، خودکفایی دارویی، ایجاد اشتغال، توسعه اقتصادی و کاهش بیکاری از جمله مزایا و کاربردهای اجتماعی، بهداشتی و اقتصادی گیاهان دارویی است. حمایت از گیاهان دارویی و تبدیل این ظرفیت به صنعت تولید داروهای ساخت ملی، می‌تواند تأثیر بسیار در بهبود شرایط اقتصادی کشور به ویژه برای کشاورزان داشته باشد.

مردانی به دنیای اقتصاد میگوید: به دلیل کمبود صنایع تبدیلی و دردسرهای فراوری گیاهان دارویی، کشاورزان و تلویدکنندگان به خام فروشی روی آورده و به همان سود کم بسنده میکنند. درحالیکه با فراوری این محصولات، ارزش افزوده آنها بین 5 تا 8 برابر افزایش می یابد. فراوری گیاهان دارویی انواع مختلفی دارد اما در کشور و استان ما صنایعی که از ابتدا در تولید گلاب و عرقیات فعال بوده اند، به همان صورت ادامه میدهند زیرا این تولیدات به تکنولوژی بالایی نیاز ندارد و با علم موجود میتوان آن را انجام داد.

لزوم استخراج مواد موثره گیاهی

مدیرعامل اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی به بخشی از ظرفیتهای زعفران برای فراوری اشاره و ابراز میکند: مهمترین نکته در جلوگیری از خام فروشی و فراوری محصولات کشاورزی به ویژه گیاهان دارویی برای کسب ارزش افزوده بیشتر، موضوع استخراج مواد موثره گیاهی است بیشترین میزان ارزش افزوده را به دنبال دارد؛ به طور مثل، با استخراج ماده موثره کروسین زعفران، میتوان چند برابر ارزش افزوده به دست آورد چنانچه هم اکنون سایتهای فروش اینترنتی مثل آمازون، نسبت به فروش این ماده موثره با ارقام بالا اقدام کرده اند. کروسین عامل رنگ زعفران بوده و تمام خواص دارویی این محصول را در خود جای داده است.

«فراوری اولیه گیاهان دارویی شامل خشک کردن آنها و فراوری ثانویه، شامل عصاره گیری از آنهاست و فراوری نهایی هم شامل موضوع داروهای گیاهی میشود که البته ضوابط سخت سازمان غذا و دارو اجازه ورود به این حوزه را نمیدهد.» مردانی با بیان این نکته میگوید: ما در تمام صنعت غذا از اسانس و رنگ استفاده میکنیم اما 90 درصد آنها مصنوعی است که میتواند به سمت اسانسها و رنگهای گیاهی متمایل شود و از رنگدانه های گلبرگ زعفران و سایر گیاهان در این زمینه میتوان استفاده کرد.

استخراج کروسین زعفران با خلوص بیش از 98 درصد

مدیرعامل اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی از اقدام مهم این اتحادیه در استخراج کروسین زعفران خبر میدهد و میگوید: اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی برای اولین بار در کشور موفق به استخراج کروسین زعفران با خلوص بیش از 98 درصد شده است و ما به دنبال تجاری سازی این موضوع و جذب سرمایه گذار برای فروش این ماده موثره در مقیاسی بیش از مقیاس آزمایشگاهی و در بازارهای داخلی و خارجی هستیم زیرا بازارها خواهان این ماده هستند. وی تصریح میکند: هزینه بری در بحث استخراج کروسین نسبت به ارزش افزوده ای که به دنبال دارد، ناچیز است و میتوان گفت بازگشت سرمایه در همان سال نخست اتفاق می افتد اما برای استخراج ماده موثره برخی محصولات دیگر و تجاری سازی آن باید تحقیق و طرح توجیهی تهیه کرد.

مردانی با بیان اینکه از 8هزار گونه گیاه دارویی موجود در ایران، 1874 گونه فقط متعلق به ایران است و در سایر نقاط دنیا یافت نمیشود، میگوید: در حوزه گیاهان دارویی به طور گسترده وضعیت خوبی داریم اما متاسفانه هم اکنون شاهد خام فروشی گیاهان دارویی آن هم بیشتر در حوزه زعفران هستیم. مهمترین محصولات خراسان رضوی در حوزه گیاهان دارویی، زعفران و زیره و گل محمدی است؛ در کشور 28 تن گل محمدی تولید میشود که 13 تن از این مقدار، مربوط به خراسان رضوی است و تنها فراوری صورت گرفته در گل محمدی، گلاب است و این درحالیست که میتوان از رنگ طبیعی این محصول در مواد غذایی استفاده کرد و عطر و ادکلن و اسانس هم تولید کرد؛ کاری که فرانسه میکند؛ محصولات خام را خریداری میکند و با تبدیل آن به اسانس، تولیداتش را با قیمتی چند برابر به کارخانجات ما میفروشد.

حل مشکل کمبود فراورده های دامی از طریق گیاهان دارویی؟

مدیرعامل اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی خاطرنشان میکند: با فراوری گیاهان دارویی میتوان بسیاری از نیازهای امروز کشور را برطرف کرد؛ هم اکنون بحث نهاده های دامی و تامین آن در کشور مشکل ساز شده است اما میتوان با استفاده از گیاهان دارویی بخشی از این مشکلات را حل کرد؛ این محصولات ارزش تغذیه ای بالایی دارد و کشور ما هم در این زمینه غنی است و میتوان برای خوراک دام از رنگدانه هایی که پایه نیتروژنی دارند استفاده کرد؛ برای اینکار، محصولات باید فرموله شود تا مکملی برای تامین پروتئین، ویتامین و سایر املاح مورد نیاز دام تولید کرد.

راهکار حذف دلالان

«اتحادیه گیاهان دارویی خراسان رضوی با هدف واکاوی موانع تولید تا مصرف گیاهان دارویی و عوامل بازدارنده برای رسیدن به جایگاه واقعی آن در زمینه بهداشت و درمان، زیرنظر اتحادیه تعاون روستایی خراسان رضوی با ۱۱ تعاونی زیرمجموعه در شهرستان های مشهد، نیشابور، سبزوار، داورزن، فریمان، تربت‌جام، کاشمر، تایباد، خواف و بردسکن ایجاد شده است». مردانی با بیان این نکته به هدف گذاری این اتحادیه برای حذف دلالان در حوزه گیاهان دارویی اشاره و تصریح میکند: ارتباط کشاورز با کارخانه باید با واسطه باشد اما نه از طریق دلالان. ما باید در این میان، واسطه هایی فعال داشته باشیم که بخشی از کار مربوط به کیفی سازی محصول را انجام دهند و سپس محصول کشاورزان را به کارخانه ها تحویل دهند اما دلالان و واسطه ها هم اکنون مواد خام را به همان صورتی که از کشاورز خریداری میکنند، به کارخانه ها میفروشند. اتحادیه از یکسو به دنبال مدیریت قیمت برای کشاورز است و از سوی دیگر به دنبال شرکتی است که در این میان نقش واسطه گری را انجام دهد. 11 تعاونیهای ما در 11 شهرستان میتوانند این نقش را برعهده بگیرند و سفارش گیری و پالایشگری گیاهان را انجام دهند.

ضرورت جبران غفلتها

خراسان رضوی با دارا بودن ظرفیتی بزرگ در حوزه کشت و تولید گیاهان دارویی، میتواند در توسعه فراوری این محصولات هم در کشور پیشگام باشد. گرچه این استان سهم بسیاری در صنایع تبدیلی کشور دارد اما همچنان نیازمند توسعه و ترویج صنایع تبدیلی و استفاده از ظرفیت این صنایع در بخش کشاورزی و صنایع غذایی است و بی شک توجه به این حوزه برای استانی که بیشترین سهم اقتصاد و اشتغالش مربوط به بخش کشاورزی است، میتواند نتایج بسیار خوبی به بار بیاورد. کافی است غفلتها را جبران کنیم؛ کافی است بخش دولتی و در راس آن سازمان جهاد کشاورزی با برداشتن موانع از پیش پای بخش خصوصی، زمینه را برای سرمایه گذاری در این حوزه فراهم کند. آن وقت است که بخش خصوصی مثل همیشه وارد میدان میشود و شاهد جذب ارزش افزوده بیشتر در حوزه گیاهان دارویی خواهیم بود.

 

اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۲۸ مهر ۱۳۹۹, ۱۱:۲۲


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها