همیاران آب طرحی برای دستیابی به بهره وری جامع

۷ مهر ۱۳۹۹ کد خبر : 2600
هدف هر ملت و جوامع محلی آن، پایایی توسعه در کنار رشد اقتصادی است و شایسته‌ی ملت بزرگ ایران، «سرآمدی» میان کشورهای منطقه و بلکه جهان از این جهت است. امروزه، وضعیت وخیم منابع آب استان خراسان رضوی، در تضاد و تعارض با این هدف قرار گرفته‌است. اگرچه علل این وخامت متعددند، اما راه حل از مسیر مشخصی به دست می‌آید که مبتنی بر وفاق و اجماع، به ویژه در مقیاس‌های محلی (استان و حوضه) است. در واقع، مدیریت آب در عرصه‌های ملی، استانی و حوضه‌ای امری فرانهادی است، زیرا آب در شکل‌گیری تمرکزهای جمعیتی و اندازه فعالیت‌های اقتصادی نقشی اساسی داشته و لذا با ابعاد متعددی از زندگی و کسب‌وکار مردم مرتبط است.

مدیریت آب دو بُعد طبیعی و انسانی دارد؛ بُعد طبیعی، خود دارای مؤلفه‌هایی نظیر کمّیت و کیفیت آب و نیز مباحث محیط‌زیست و اکوسیستم است و در بُعد انسانی، مؤلفه‌های اجتماعی/ارزشی و اقتصادی خودنمایی می‌کنند. بنابراین اگرچه متولی قانونی حکمرانی آب، وزارت نیرو (شرکت آب منطقه‌ای) است اما در حکمرانی خوب بایستی از ظرفیت کلیه کنشگران محلی (مسئولین ذیربط، آب‌بران و ذینفعان و حتی سمن‌ها و...) استفاده گردد. چنین اقدامی، بر پایه سه اصل «شفافیت، انصاف و قانون‌مداری» ابتدا منجر به رشد جو اعتماد میان کنشگران و سپس هم‌افزایی ایشان و نهایتاً وفاق و اجماع نسبی بر روی راه‌حل (در چهارچوب قانون) خواهد گردید. این وفاق، بسترساز پیاده‌سازی سیاست‌ها و تضمین‌کننده‌ی دستیابی به هدف (پایایی آب و بهر‌ه‌وری جامع) خواهد بود.

طرح همیاران آب استان خراسان رضوی بر آن است تا بدون هیچ‌گونه تعللی و با تکیه بر اصول پیش‌گفته و نیز با تجمیع تلاش‌های ارزنده انجام یافته و در دست انجام در استان (گفتگوهای «شب‌های آب خراسان»، فرآیند «تدبیر آب مشهد»، تصمیمات «شورای هماهنگی حوضه آبریز کشف‌رود»، طرح «سازگاری با کم‌آبی» و طرح «مشهد، شهر دوستدار آب») گام‌های استواری در دستیابی هرچه سریع‌تر استان به پایایی آب و بهر‌ه‌وری جامع بردارد. 

باید پذیرفت که حفظ «تعادل منابع و مصارف آب» و دستیابی به «توسعه پایدار» کار آسانی نیست؛ زیرا نیازمند داشتن شناختی نسبی از سیستم «اجتماع-اقتصاد- طبیعت (منابع آب و اکوسیستم)» و اندر کنش‌های درونی این سیستم است. آن هم، اندر کنش‌هایی با تاخیرهای زمانی (Time Lag) از کم تا بسیار زیاد، که درک «تأثیر و تأثر» متقابل اجزای سیستم را مشکل می‌نماید.

این طرح با محوریت آب و هدف دستیابی به «توسعه پایدار»، به دنبال پر ‌نمودن خلاءهای تصمیم‌گیری ناشی از نبود نگرشی سیستمی (جامع و یکپارچه) است. در گذشته، عدم توجه به این مهم، خراسان رضوی را در «وضعیت وخیم آبی» قرار داده و امتداد رویه‌های گذشته روز به روز بر وخامت این وضعیت افزوده‌است. برای اجتناب از عاقبتی شوم باید راه‌حل صحیح را به سرعت یافت و با وفاق پیاده‌سازی کرد.

در این طرح به تعادل رساندن منابع و مصارف آب در استان به عنوان هدف کلی و اساسی مورد نظر است که طی دو گام انجام خواهد شد: گام نخست؛ دستیابی به کسری مخزن صفر در افق 1405و گام دوم؛ تخصیص بهینه منابع آب برای کسب حداکثر بهره‌وری و کاهش برداشت‌ها تا 75% آب تجدیدپذیر تا افق 1420.

متولی این طرح استانداری خراسان رضوی بوده و دبیرخانه دائمی آن دانشگاه فردوسی مشهد است.

همچنین به منظور عملیاتی کردن اهداف این طرح ساختار «تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری جمعی همیاران آب خراسان رضوی» با ارکان نمایش داده‌شده در شکل زیر، تشکیل گردیده‌است؛

سطح نازل اعتماد بین کنشگران از اصلی ترین چالشهای طرح است که میتوان با بروز رسانی و شفاف سازی اطلاعات مربوطه شاهد افزایش آن بود. نزدیک کردن برنامه های آرمانی غیر اجرایی به برنامه های اجرایی مبتنی بر واقعیات اعتباری و توان اجرایی از دیگر چالشهای این طرح هست.  تخصصی بودن دستگاههای اجرایی، موجبات بروز خلاء اطلاعاتی در بین کارکنان و بخشهای مختلف هر دستگاه را به وجود آورده است. حل مسائل سیستمی نیازمند شناخت عوامل بین رشته ای و گردش اطلاعات بین عوامل، از جمله کارکنان یک دستگاه است. امیدواریم با شفاف سازی و گردش اطلاعات در ادامه این طرح، در مسیر حل این چالش نیز گام هایی برداریم. گفتگو و تعامل ذینفعان ضامن توفیق در روشهای مشارکتی است که متاسفانه شرایط پاندومی کرونا محدودیتهایی در این مورد بوجود آورده است و امیدواریم هر چه سریع تر این مشکلات حل شود.

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی و رئیس دبیرخانه دائمی شورای همیاران آب خراسان رضوی

اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۷ مهر ۱۳۹۹, ۱۴:۴۰


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها