ضرورت توجه به ظرفیتهای محصول زرشک

۸ بهمن ۱۳۹۸ کد خبر : 2500
کشت و پرورش زرشک بی‌دانه در جنوب خراسان بیش از 200 سال قدمت دارد. زرشک بی‌دانه از جمله درختچه‌های مقاومی است که قابلیت رشد و تولید محصول در زمین‌های کم‌بهره با آب شور را داراست و توجه بیشتر به آن، ضمن بالا بردن ظرفیت تولید محصولات کشاورزی، در حفاظت از خاک منطقه نیز می‌تواند موثر باشد. بسیاری از زمین‌های کشاورزی در جنوب خراسان به دلیل شوری خاک و آب، برای کشت بیشتر محصولات کشاورزی مناسب نیستند؛ لذا در برخی از روستاها به ویژه طی 20 سال اخیر، زرشک بی‌دانه به عنوان محصول اصلی مطرح شده است و در نتیجه درآمد هزاران خانوار روستایی، به طور مستقیم یا غیرمستقیم از طریق تولید زرشک تامین می‌شود.

تولید زرشک در ایران از سال ۹۲ تا ۹۶ با شیب کمی در حال افزایش بوده است و سال ۹۶ با ثبت 19هزار و 488 تن بیشترین میزان تولید را داشته است. تولید سال‏های ۹۲ تا ۹۵ نشان‏دهنده افزایش ۳۰ درصدی تولید در این دوره می‏باشد. میزان ناچیزی از تولید زرشک کشور به روش دیم حاصل می‏شود که این میزان در سال ۹۳ با ۳۰.۵ تن (۰.۲% از تولید کل) در بیشترین مقدار خود در ۵ سال اخیر بوده است. کمترین میزان کشت دیم نیز با ۱۲.۷ تن (کمتر از ۰.۱% از تولید کل) متعلق به سال ۹۶ می‏باشد. سطح زیر کشت نیز مطابق با تولید، روند صعودی داشته و از 14هزار و 16هکتار در سال ۹۲ به 16هزار و 10 هکتار در سال ۹۶ رسیده است. افزایش سطح زیر کشت هم مربوط به ارضی بارور و هم غیربارور می‏شود. در سال ۹۶، ۲۶۴۰ هکتار از اراضی کشت زرشک به صورت غیربارور بوده که حدود ۱۶ درصد از کل سطح زیر کشت کشور می‏شود. از سال ۹۲،  سطح اراضی غیربارور با نرخ کمی در حال صعود بوده است.

ایران بلاشک در تولید زرشک بی‌دانه در جهان یکه‌تاز بوده که سهم ۹۸ درصدی از تولید جهانی این محصول گواه این امر است. برخلاف آمار بالای تولید زرشک در کشور، بنابر آمار و گزارشات بیشتر زرشک تولید شده، مصرف داخلی داشته و سهم صادراتی آن ناچیز است. میزان صادرات زرشک خراسان تنها مساوی با ۲ درصد تولید آن است. با این وجود کشورهای زیادی نظیر آلمان، اتریش، امارات، انگلیس، آمریکا، شیلی، کانادا و ... اقدام به واردات این محصول از ایران کرده‌اند که این امر نشان دهنده وجود تقاضا و مشتریان خارجی است؛ در نتیجه اعمال سیاست‌های درست می‌توان با استفاده از پنجره صادراتی منحصر به فرد و با توجه به قیمت بالای ارز مقدمات درآمدزایی بسیاری برای کشاورزان و در راستای آن بهبود اقتصاد کشور را فراهم کرد، چرا که رقبای خارجی این محصول بسیار کم بوده و می‌‌توان تا حدودی این محصول را مختص به ایران دانست. استان خراسان جنوبی که منشا پیدایش زرشک در ایران معرفی می‏شود با 19هزار و 94 تن تولید در سال ۹۶، بیش از ۹۸ درصد زرشک ایران را تامین کرده است. این میزان تولید که تماما به روش آبی حاصل شده است در 15هزار و 561 هکتار از اراضی کشت شده است. عمده مناطق تولیدی این استان نیز قائن و بیرجند می‌باشند. بررسی تاریخچه کشت زرشک در استان نشان‏دهنده افزایش هم‏آهنگ سطح زیرکشت بارور و غیربارور و همچنین تولید محصول مابین 5 سال بررسی شده که نشان‏دهنده برنامه‏ریزی برای تولید بیشتر زرشک و احداث اراضی بیشتر برای این مقصود می‏باشد. دومین استان بزرگ تولیدکننده، خراسان رضوی با ۱۱۹ تن محصول و ۱۵۰ هکتار اراضی کشت می‏باشد. این استان نیز به استثنای سال ۹۶ که کاهشی ۱ درصدی در تولید نسبت به سال پیش تجربه کرده است، روند افزایشی تولید خود را در طول این چند سال حفظ کرده است. سهم سایر استان‏ها از تولید زرشک در کشور قابل توجه نیست. استان گیلان، تنها تولیدکننده زرشک در ایران به روش دیم می‏باشد و ۱۲.۷ تن از ۱۴.۷ تن محصول خود را بدون انجام آبیاری به عمل می‏آورد. بیشترین میزان عملکرد با ۵۰۰۰ تن در هکتار متعلق به استان کردستان و کمترین میزان آن نیز با ۵۴۲ تن در هکتار متعلق به استان سیستان و بلوچستان می‏شود. خراسان جنوبی به عنوان بزرگ‏ترین تولید کننده دارای عملکرد ۱۴۵۷ تن بر هکتار است. لازم به ذکر است که درختچه زرشک در تمام مناطق معتدله قابل کشت می‏باشد و عمده این مناطق در کوه‏پایه‏ها قرار دارند.

زرشک بی‌دانه ایرانی رقمی مقاوم به تنش‌ خشکی می‌باشد. به همین دلیل کشت و پرورش آن در استان خراسان جنوبی که دارای اقلیمی سرد و خشک می‌باشد رایج می‌باشد، چرا که زرشک جز معدود محصولات کشاورزی سازگار با این شرایط بوده و به همین دلیل تولید آن دارای ارزش اقتصاد بالایی برای کشاورزان می‌باشد و تامین معاش هزاران نفر از اهالی این استان به طور مستقیم و غیر مستقیم به این امر وابسته می‌باشد. بنابر گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، ارزش محصول زرشک این استان ۹۸ برابر با ۱۷۰ میلیارد تومان بوده است که نشان از ارزش بالای تجاری آن می‌باشد. علاوه بر آن کشت و کار زرشک در کنار ایجاد منبع درآمدی برای کشاورزان، در فرهنگ این استان نیز نقش پررنگی را ایفا می‌کند و یکی از سوغات‌های اصلی این استان برای گردشگران به حساب می‌آید. به منظور تقویت این مهم می‌توان با ایجاد واحدهای فرآوری زرشک خام به محصولات مختلف و ایجاد برند جهانی برای شناخت بهتر این محصول (چرا که عمده مناطق فروش این محصول بازارهای محلی و کوچک است) و تشکیل تشکّلی همچون سازمان حمایت از زرشک کاران، از این مزیت نسبی استان بیشترین بهره را برد. بنابر آمار منتشر شده بیش از ۱۹۰ هزار تن از زرشک تولیدی استان خام فروشی شده و تنها بخش کوچکی از آن سر از کارخانه‌های فرآوری درمی‌اوردند. همچنین ایجاد بارگاه‌های مخصوص خشک کردن زرشک که یکی از معضلات باغ‌ داران می‌باشد نیز می‌تواند کمک شایانی به روند تولید آنان نماید. از طرف دیگر مبحث مهم آموزش‌های تخصصی مرتبط از جمله تغذیه، هرس، بهینه سازی باردهی و ...نیز به افزایش راندمان تولیدی کشاورز و در نتیجه افزایش درآمد و انگیزه کار مضاعف منجر می‌شود.

وجود حاشیه امن برای تولید کشاورز از جمله مواردی است که کشاورز را بدون نگران‌های بازدارنده از خطرات تولید از جمله سرمازدگی و حجوم آفات به فعّالیت بازمی‌دارد. در همین راستا بیمه و خرید تضمینی محصولات از سوی ارگان‌های دولتی بسیار نویدبخش می‌باشد که هم اکنون نیز در استان دیده می‌شود. این کار همچنین دست دلّالان را نیز از خرید و فروش این محصول کوتاه می‌کند.

جمع بندی و پیشنهادات:

با توجه به اینکه ایران یکی از رویشگاه­های مهم گونهها و دورگههای مختلف زرشک است و نوع بی­دانه آن به عنوان یک محصول ملی محسوب میشود و همچنین به دلیل تولید انحصاری زرشک بی دانه در ایران و عدم وجود رقبای دیگر در سطح بین المللی توسعه کشت این گیاه یکی از اولویتهای مهم در مناطق مستعد میباشد. در این خصوص اقدامات زیر در این راستای توصیه میشود:

  • تمرکز بر روشهای تکثیر اقتصادی با در نظر گرفتن اینکه تاکنون تکثیر از طریق قلمه های این گیاه موفقیت آمیز نبوده است و تکثیر از طریق پاجوش محدود بوده و روند توسعه آن را به شدت کند نموده است.
  • اختصاص تسهیلات به کشاورزان به منظور توسعه کشت خصوصا در مناطق دارای زمین های کم بهره و کم آب کشور یا مناطق دارای منابع اب شور.
  • توجه به مکانیزاسیون مراحل تولید خصوصا ماشین های برداشت و عملیات پس از برداشت با در نظر گرفتن اینکه برداشت دستی و سایر روشهای کنونی برداشت در سطح وسیع هزینه تولید را به شدت افزایش داده است.
  • تقویت بخش بسته بندی و توسعه صنعت فرآوری آن در راستای برند سازی و دستیابی به جایگاه های ویژه صادراتی.
  • توجه به سایر ژنوتیپهای دیگر زرشک به عنوان ذخائر ژنتیکی ارزشمند این مرز و بوم و گنجاندن آنها در برنامه های به نژادی به منظور شناخت هر چه بیشتر خصوصیات زراعی، ترکیبات دارویی و ارزش غذایی آنها.

 

اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۸ بهمن ۱۳۹۸, ۱۴:۱۱


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها