وضعیت تولید گیاهان دارویی در ایران

۱۳ آبان ۱۳۹۸ کد خبر : 2445
تعیین دقیق سطح زیر کشت گیاهان دارویی در ایران کار ساده‏ای نیست. علت این موضوع از یک‏ طرف نبود منبع موثّق در خصوص ارائه آمار واقعی و از طرف دیگر عدم طبقه‏بندی دقیق گیاهان دارویی و تفکیک آنها از محصولات دیگر است. بررسی منابع رسمی کشور مانند آمارنامه وزارت کشاورزی حاکی از افزایش سطح زیر کشت گیاهان دارویی طی سال‏های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ بوده است

در همین راستا، مطابق با آمارنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی، گیاهان دارویی تولید شده در ایران در طبقه ‌بندی‌های گیاهان دارویی فضای باز، گیاهان دارویی گلخانه‌ای، زعفران و گل محمدی قرار می‌گیرند. با این وجود بسیاری از گیاهان دارویی دیگر از قبیل سنجد، عنّاب، زالزالک، سماق، کنار و زرشک به عنوان میوه‌های خشک، سردسیری یا گرمسیری طبقه‌بندی شده‌اند که خود نیاز به تامّل بیشتر و بازنگری در این تقسیم‌بندی را نشان می‌دهد. در مجموع، به استثنای سال ۹۳ که در آن کاهش ۱۱ درصدی تولید نسبت به سال پیشین خود به چشم می‏خورد، صنعت تولید گیاهان دارویی در ایران همواره و سال به سال رو به رشد بوده است.

بیشترین سطوح کشت گیاهان دارویی به ترتیب مربوط به زعفران با 108هزار و 86 هکتار، گل محمدی با 20هزار و 684 هکتار، زیره سبز با حدود ۱۸ هزار هکتار و زرشک با 16هزار هکتار است. گیاه حنا با ۷۹۴۴ هکتار در جایگاه پنجم و پیش از عناب و کنار قرار می‌گیرد. گشنیز با سطح 3099 هکتار, سنجد با ۳۳۹۳ هکتار، سماق با ۲۲۰۸ هکتار، وسمه با 1380 هکتار و گل گاوزبان با 1275 هکتار رتبه‌های بعد را به خود اختصاص می‌دهند. آنغوزه، زیره سیاه، حنا، اکالیپتوس و پنیرباد از دیگر گیاهان دارویی با سطوح کشت بالا هستند. زیره که سطح قابل توجهی را نیز به خود اختصاص می‌دهد، به صورت طبیعی در استان کرمان رشد می‌کند، با این وجود ظرفیت‌های فراوانی برای سرمایه‌گذاری در کشت و پرورش آن وجود دارد. اگر تولید بالا باشد امکان صادرات هم وجود دارد اما زیره سیاه ایرانی در حال حاضر تجاری نبوده و خرید این محصول تنها توسط مسافران و به عنوان سوغات انجام می‌شود و حتی صادرات از این استان به دیگر استان های کشور نیز وجود ندارد. با تمام این اوصاف تا به امروز نمی‌توان زیره کرمان را یک محصول تجاری در نظر گرفت. لازم به ذکر است که این بخش از تولید جدای از گیاهانی هستند که از عرصه‌ای طبیعی برداشت و صادر میشوند که از نظر اصول علمی باید تا حد ممکن این برداشتها محدود شده و بر اساس برنامه های حفاظتی از این ذخائر ژنتیکی کشور حراست شود.

فرآوری گیاهان دارویی در ایران                                                                 

گیاهان دارویی چه از منابع طبیعی برداشت گردد و یا در مزارع کشت شده باشد در نهایت پس از برداشت لازم است فرآوری آنها صورت گیرد. فرآوری گیاهان دارویی از مراحل اولیه پس از برداشت شامل خشک شده آغاز شده و ممکن است تا رسیدن به یک فراورده نهایی ادامه یابد. بسته به نوع محصول فرآوری اولیه ممکن است بسیار ساده باشد و یا اینکه فرآوری ثانویه و رسیدن به یک فراورده اختصاصی مد نظر قرار گیرد. بر اساس تعریف هر فرآیندی که گیاهان دارویی را به محصولاتی با بازارپسندی بیشتر تبدیل کند می تواند "فرآوری" نامیده شود. با این تعریف در طی فرآوری اولیه گیاه دارویی، ممکن است عملیاتی چون تمیز کردن (جدا کردن برگ از ساقه و یا حذف بخشهای غیر ضروری)، الک کردن و آسیاب کردن صورت گیرد. در هر صورت فرآوری گیاهان دارویی منجر به ارزش افزوده بسیار زیادی در محصول خواهد شد این ارزش افزوده بسته به اینکه فرآوری اولیه صورت گرفته باشد و یا فرآوری ثانویه ممکن است بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ درصد و حتی بیشتر متغیر باشد.

یکی از شرایط قرارگیری گیاهان در طبقه‌بندی دارویی، استخراج و استفاده از مواد موثر آن‌ها در صنایع مختلف است. میزان به کارگیری این گیاهان در این صنایع مناسب نبوده و از فراورده‌های حاصل از بعضی از آن‌ها در تولید محصولات بیشتر و متنوع‌تری استفاده می‌شود. به عنوان مثال از گیاه رازیانه در تولید بیش از ۴۰ عدد از فراورده‌های طبیعی استفاده می‌گردد، درحالی که این میزان برای آویشن شیرازی کمتر از ۱۵ عدد است.

نگاهی گذرا به آمار منتشر شده در این باره، حاکی از رشد قابل توجه بخش فرآوری گیاهان دارویی طی دهه گذشته بوده است با این وجود هنوز راه طولانی جهت رسیدن به اهداف بلند مدت که همانا جلوگیری از خام فروشی و ایجاد اشتغال است پیش رو وجود دارد. بررسی محصولات تولیدی از برخی از این گیاهان دارویی و مقایسه با کشورهای همسایه و هم رتبه با ایران حاکی از ناکافی بودن رشد و توسعه بخش فرآوری در مقایسه با بخش تولید دارد که این موضوع بازخورد منفی به صورت کاهش قیمت محصولات تولیدی بخش کشاورزی، کاهش رغبت تولید کنندگان بخش کشاورزی و سودجویی تعداد محدودی از واسطه گران و دلالان صادر کننده گیاهان دارویی به خارج از کشور به ‌صورت خام را به دنبال داشته و سهم واقعی تولید کنندگان این محصولات که همانا حلقه اولیه و مهم زنجیره تولید هستند را نصیب آنها نخواهد کرد. شرکتهای فرآوری کننده گیاهان دارویی در ایران بسیار محدود (هم از نظر تعداد و هم از نظر تنوع محصول) بوده و اغلب به فرآوری تعداد محدودی از گیاهان دارویی اشتغال دارند و این موضوع منجر به رقابت نادرست بین آنها شده و از این بین کشاورزان گیاهان دارویی اغلب متضرر می‌شوند. توجه به تعداد بسیار محدود محصولات و فرآورده های حاصل از برخی گیاهان دارویی مهم و استراتژیک کشور مانند زعفران، گل محمدی، نعنا فلفلی، زرشک بی‌دانه و عناب گواهی قوی بر این مدعا است.

بر اساس گزارش مدیر کل اداره داروهای طبیعی و سنتی وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی تاکنون ۱۵۹۷ داروی طبیعی در فهرست این بخش وجود دارد. همچنین تاکنون ۳۶۲ مجوز ساخت فرآورده های اولیه شامل عصاره و اسانس توسط آن دفتر صادر شده است که با توجه به سطح زیر کشت گیاهان دارویی و حجم تولید رقم ناچیزی است.

« تهیه کننده : دکتر مجید عزیزی » اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۱۳ آبان ۱۳۹۸, ۰۹:۰۹


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها