در همایش اقتصاد ایران در پیچ و خم توسعه در اتاق مشهد مطرح شد

نوع نگرش به توسعه، مشکل اصلی اقتصاد ایران

۴ شهریور ۱۳۹۸ کد خبر : 2394
نگرش های مربوط به توسعه در کشورهای شرق آسیا در همایش «اقتصاد ایران در پیچ و خم توسعه» با نگاهی به تجربه ژاپن، کره جنوبی و مالزی در اتاق بازرگانی مشهد بررسی شد.

فرشاد مومنی استاد اقتصاد دانشگاه علامه و محمد نقی زاده استاد دانشگاه میجی ژاپن به عنوان سخنرانان میهمان در این همایش حاضر شدند و به بیان دیدگاههای خود پرداختند؛ شاه بیت موضوعات مطرح شده درباره تفاوت نگرش به توسعه در کشور ما نسبت به کشورهای مزبور بود و کارشناسان، یکی از علل مشکلات کنونی ایران در مسیر توسعه را همین موضوع دانستند. ایرانی که به گفته نقی زاده 70 سال است که در حال توسعه بوده و هنوز هم به توسعه یافتگی دست نیافته است. در این نشست گره های اصلی اقتصاد کشور و موانع آن مورد بررسی قرار گرفت؛ به عقیده مومنی اساسا در برنامه های توسعه ای کشور دیدگاهی در خصوص توسعه و تعریف آن وجود نداشته و همین ماجرا توسعه و حدود آن در کشور را با ابهام مواجه کرده است.

مومنی به نکته مهمی اشاره کرد؛ او گفت: نگاه به ژاپن می تواند یک الگو باشد برای مرگ بر امریکا گفتن! و تصریح کرد: ژاپنی ها بعد از جنگ بنیه تولیدی خود را بالا بردند و با کسی درگیر نشدند و اهانت نکردند. بعد از 40 سال از جنگ جهانی دوم ژاپنی ها منحصرا به امریکا کالاهای ساخته شده صادر می کردند و از آن مواد اولیه می گرفتند. این همان الگوی ژاپنی مرگ بر امریکا گفتن است. این الگو در اقتصاد سیاسی الگوی سنتی استعماری تقسیم کار بین المللی است.

این استاد اقتصاد اظهار کرد: احمدی نژاد در شش ماه اولیه تحریمها، این مساله را یک موهبت دانست اما بعد از چهار ماه گفت صددرصد گرفتاری ما به تحریم باز می گردد. این منعکس کننده این است که ما تکلیف مان را با نقش عنصر بیرونی در جامعه مشخص نکرده ایم و همیشه در یک نوسان با آن هستیم. وی تصریح کرد: اینکه همه چیز را به مغول، استکبار جهانی و... وابسته می دانیم، این مسائل اصیل نیست. ما قادر نبوده ایم یک خانه ملی مستحکم بسازیم. کل ماجرای توسعه نیز به همین مساله اشاره دارد که چگونه یک خانه مستحکم بسازیم. لازمه ساخت این خانه در ایران در گام نخست این است که بپذیریم توسعه یک رشته علمی است که باید به متخصصان آن مراجعه کنیم.

وی گفت: چون توسعه مطالبه اصلی حکومت گران ما نبوده، نظام های آموزشی و پژوهشی نیز چنین ماموریتی نداشته اند. یک توافق نانوشته بین دانشگاه ها و حکومت گران است که هیچ کدام به دیگری کاری ندارد. اینگونه می شود که کشور در حالی که با بزرگترین مسائل رو به رو است، کمتر از 5 درصد اساتید اقتصاد راجع به اقتصاد کشور سخن می گویند. فقط ماجرا به حکومت مربوط نیست. این ماجرا به تک تک آحاد مردم این سرزمین هم بستگی دارد.

مومنی اظهار کرد: براساس گزارش تیر ماه 1398 مرکز پژوهش های مجلس، از کل فقرای ایران در سال 96، 59 درصد شاغل هستند و 30 درصد دیگر بازنشستگان هستند. در حالی که ما فکر می کنیم فقرا یعنی بیکاران. ماجرا این است که چون بنیه تولیدی ضعیف و بهره وری اندک است، فرد شغل دارد ولی با آن فقر وی برطرف نمی شود و در سطح ملی عقب ماندگی ما از بین نمی رود. ما از تولید یاد می کنیم و چیزهایی را تولید می دانیم که هیچکدام قادر به رفع فقر نیست. نفتی که یک ذخیره زیرزمینی است را خام می فروشیم و برای تقویت روحیه آن را تولید ناخالص داخلی میدانیم. از جیب خوردن که تولید محسوب نمی شود.

وی ادامه داد: باید مفهوم تولید شفاف شود. مفهوم تولید از منظر یک کشور توسعه نیافته تولید توسعه گراست یعنی تولیدی که بتواند فقر را برطرف و عقب ماندگی را به حداقل برساند. باید دید با این مختصات کدام تولید ما این ویژگی را دارد. امروز آقای رئیس جمهور وزارت گردشگری را ابلاغ کرد؛ در متون توسعه، گردشگری هرگز توسعه ایجاد نمی کند. این مانند یک طعم دهنده به غذاست. علت اهمیت گردشگری در اقتصاد این است که گردشگر نماد الگوی تقاضایی است که در آن هزینه های حمل و بازاریابی حذف می شود. اگر قبل از حل مساله تولید سراغ گردشگری برویم، همان مصرف گرایی وابستگی آور و فقرزا را تشدید می کنیم و به خارجی نیز یارانه می دهیم.

این استاد اقتصاد تصریح کرد: زمان آقای احمدی نژاد تصور شد که وام به بنگاه های زودبازده حلال مشکلات است و بیکاران به بیکاران بدهکار تبدیل شدند. این شیوه تخصیص ارز و ریال مضمون ضدتوسعه ای دارد. پدیده ای به نام بحران مقیاس تولید در بخش صنعت ایران وجود دارد. 3 واحد تقاضا داریم ولی 300 واحد تولیدی ایجاد می کنیم و تولید را ازصرفه می اندازیم. ماجرا سلطه مناسبات رانتی است. کاش هنرمندان نیز وارد این فضای تولید توسعه گرا می شدند و قباحت این مناسبات رانتی را برملا می کردند.

260 سال انزوا ژاپن را به اینجا رساند

محمد تقی زاده نیز با طرح این پرسش که چگونه علی رغم اشراف به تمام نظریات اقتصادی و برخورداری از ثروت ملی و 70 سال برنامه ریزی عقب افتاده ایم؟ گفت: اگر مشکل از جنگ و تحریم باشد، کره جنوبی از سال 1910 تا 1945 زیر سلطه مستقیم ژاپن بود. اگر واقعا سلطه و نفوذ خارجی تا این حد تاثیر دارد، چین با جنگ تریاک رو به رو شد و قطعاتی از آن زیر سلطه ژاپن رفت، پس چرا به اینجا رسید؟

استاد دانشگاه میجی ژاپن ادامه داد: کره در کنار سلطه ژاپن، با جنگ های زیادی رو به رو بوده است. نمونه دیگر ویتنام است که 2 دهه با فرانسه و امریکا در جنگ بود. همین کشور سال گذشته 7 درصد رشد اقتصادی را تجربه کرده است.

وی با بیان اینکه ما به یک دولت به شدت توسعه خواه نیازمندیم، تصریح کرد: دولت ژاپن سرپناه رشد است. آن دولت یک دولت ارشادی است و تا نرخ تاکسی ها را تعیین می کند. به اسنپ اجازه فعالیت نمی دهد ولی ما بدون هماهنگی با سندیکای تاکسی رانان این نرم افزار را به کشور راه داده ایم. وی افزود: ما همیشه در تقلید از توسعه یافتگی ید طولایی داریم. ژاپن 260 سال منزوی بود. در این 260 سال ژاپنی ها رسم تولید در محل، مصرف کالای محلی و صادرات کالای محلی به استان های دیگر را آموختند. تعلق خاطر به چهاردیواری منطقه و سرزمین یکی از دلایلی است که موجب شده ژاپن از استیلای نفوذ کالای خارجی خود را دور نگه دارد.اما ما گرایش زیادی به مصرف کالای خارجی داریم.

تقی زاده با اشاره به حوزه نیروی کار در ژاپن گفت: آن ها نیروی کار را یک عامل خارجی تلقی نمی کنند بلکه نیروی کار یک متغیر داخلی و جزو دارایی است. مهم ترین ویژگی اقتصاد ژاپن نیز همین است که به نیروی کار به عنوان یک دارایی بلندمدت می نگرد. آن ها کار را خدشه ناپذیرترین دارایی انسان می دانند. کرامت انسان همیشه از این جهت حفظ می شود. به همین جهت با وجود تکانه های شدید، نرخ بیکاری آن به 3 درصد نمی رسد. شرکت ها افتخار به جذب نیرو دارند و آن را در روزنامه ها منتشر می کنند و البته تکنولوژی را رها نمی کنند.

وی افزود: بنگاه ها در ژاپن بسیار بلندنگر هستند. آن ها هزینه زیادی می کنند و طرز تفکر قالب در کشور ما مشکل است. صنعت به امنیت نیاز دارد. سود سرمایه دار مالی در اغتشاش و نوسان است اما سرمایه دار صنعتی نیاز به آرامش دارد. به همین جهت این کشور محیط امنی برای سرمایه گذاری است و اعتماد بین نظام و دولت توسعه خواه یک منبع لایزال در ژاپن است.

استاد دانشگاه میجی ژاپن خاطرنشان کرد: ژاپنیها بین فقر کلاسیک و مدرن تفاوت قائل هستند؛ فقر مدرن عدم دسترسی به آموزش است و ما دچار این فقر هستیم. فرهنگ گناه به رابطه فرد و خدا بازمی گردد اما فرهنگ شرم ساری افراد را پاسخگو مقابل اعمال خود می کند. طی بحران مالی 5 یا 6 کارفرما به جهت دیرکرد در پرداخت حقوق کارگران خودکشی کردند اما اینجا نپرداختن به موقع پول و دستمزد رسم است. انتقاد به فرهنگ ژاپن در خلاهای اخلاقی است. امروز کمی جوانان ژاپنی کوتاه مدت شده اند و این را یک خلا اخلاقی می دانند.

وی با بیان اینکه علت دست یابی ژاپن به چنین موقعیتی همان 260 سال انزواست، گفت: بیکاری و اشتغال برای آن ها بسیار ارزشمندتر از مزیت های نسبی کشورهای دیگر در تعاملات اقتصادی ژاپن است. بزرگترین کار اقتصاد تولید اشتغال است.

مشکلات کنونی ناشی از سوء مدیریت هاست نه تحریم

محمد بحرینیان مدیر دفتر پژوهشهای توسعه و اقتصاد اتاق مشهد نیز اظهار کرد: قابل کتمان نیست که کشور ما با مشکلاتی مواجه است و به لحاظ اقتصادی نتوانسته ایم به یک پایداری و امنیت در حوزه اقتصادی دست یابیم. همچنین در زمینه های زیادی از جمله حوزه اقتصادی آرامش خاطری برای مردم پدیده نیامده است. در طول 60 سال گذشته دو مرتبه با تحریم ها مواجه بوده ایم. آیا این اقتصاد می تواند پاسخگوی نیازهای کشور باشد؟ عده ای به تحریم به عنوان مشکل اشاره می کنند؛ من به عنوان یک کارشناس این را نمی پذیرم. این مسائل ناشی از سوءمدیریت هاست و تحریم 20 تا 30 درصد دخیل در این شرایط است.

وی ادامه داد: گاهی اوقات نیز توجیه این است که منابع در کشور ما وجود ندارد. در گزارشات زیادی آمده نخستین درآمدهای نفتی کشور ما در درآمدهای پادشاهی ایران ظهور کرد. هنوز که هنوز است خودروسازی ما ناکارآمد است. هنوز واحدهای فولاد به عنوان واحدهای استراتژیک شناخته می شود. عمر این نگرش در 60 سال پیش پایان یافت. هنوز پس از 70 سال کشور در حال توسعه هستیم؛ کی قرار است این توسعه یافتگی پایان یابد؟

بحرینیان خاطرنشان کرد: گزارش ها نشان می دهد کشور منابع خوبی در اختیار دارد. از سال 1338 تا 1396 حداقل منابع ارزی مستقیم و غیرمستقیم کشور بیش از 3600 میلیارد دلار بوده است. از برنامه اول توسعه بعد از انقلاب از سال 1368 تا 1396 نزدیک به 2900 میلیارد دلار درآمد داشته ایم. عجیب آنکه در سال 1346 ایران خودرو تولید پیکان را آغاز می کند و شرکت هیوندا در کره جنوبی در همان سال تاسیس می شود و خودرو فورد مونتاژ شده را تولید می کند. منابعی که در اختیار ایران بوده متجاوز از 6 برابر منابع کره بوده است. حال امروز شرکت هیوندا در یک چنین سطحی قرار دارد.

وی با بیان اینکه انقلاب مشروطه با وجود ارزش بالا، ما را دچار کپی کاری نهادهای دموکراسی کرد گفت: انقلاب مشروطه موجب شد یک شبه دموکراسی در کشور ایجاد شود و عقب ماندگی های کشور باقی بماند؛ این عقب ماندگی تنها برای ما هم نبوده است. کره جنوبی، مالزی، تایوان، چین و سنگاپور نیز این عقب ماندگی ها را داشته اند. آن ها راه حل را پیدا کرده اند. ما هنوز که هنوز است در پیدا کردن راه حل مانده ایم. آن ها هم آموزش ندیده بودند اما فهمیدند چگونه بر ناآگاهی و عدم دانش و همچنین ضعف مراحل توسعه غلبه پیدا کنند. ما گرفتار متون و تکست هایی هستیم که بسیاری از اندیشمندان کشور و مسئولان ما درک نکرده اند که چرا یک نظریه رشد کرده و الزامات آن چه بوده است. در حقیقت ابزارها در کشور ما جایگزین اهداف می شود. دولت های ما نیز نمی خواهند این مساله را متوجه شوند.

وی با اشاره به رویکرد کشورهای شرق آسیا در غلبه بر کمبود دانش گفت: نمی توان همان مراحل توسعه غربی را در شرق دنیا پیاده کرد. صنعت خودروی ما ناکارآمد است؛ امروز بازرسی، سازمان حمایت از مصرف کننده، مجلس، دولت و... برای حل مشکلات آن ورود می کنند. 102 نقطه در حوزه خودرو تصمیم گیری می کنند. ما قلب دنیا هستیم و همسایگان زیادی داریم. 55 درصد صادرات ما به همین کشورهاست اما 2.5 درصد واردات آن ها از ایران است. چرا با این همه منابع تصمیم گیران ما نتوانسته اند تصمیماتی اتخاذ کنند که در قواره منابع، توانمندی ها کشور و الزامات امنیتی کشور باشد؟ باید مطالبه گری منطقی و عملی از تصمیم گیران اقتصادی داشت. امروز کشور ما کشوری بازی شونده در حوزه اقتصاد است نه بازیگر.

« تهیه کننده : سعید کریم‌پور » اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۴ شهریور ۱۳۹۸, ۰۹:۲۲


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها