دوستی برای سد دوستی

۱۴ آبان ۱۳۹۷ کد خبر : 2201
سالها قبل با همه نظرات موافق و مخالفی که بود سدی بر روی رودخانه پرآب هریرود ساخته شد به نام "دوستی". مبنای این نامگذاری اگرچه بر اساس این بود که این سد به صورت مشترک با کشور دوست و همسایه یعنی ترکمنستان ساخته شد، اما باید توجه داشت که بقای این سد به دوستی با کشور سوم یعنی افغانستان نیز وابسته است.

خوشبختانه آب دهی هریرود بیش از یک میلیارد متر مکعب در سال است. اگر چه دامنه این تغییرات با پهنای زیاد تا چهار میلیار هم گزارش شده و نیز در بدترین سالهای خشک به پانصد میلیون متر مکعب هم کاهش می یابد.

از سوی دیگر افغانستان نیز در سالهای اخیر سد سلما را بر روی این رودخانه احداث کرده است که می تواند ۶۵۰ میلیون متر مکعب آب در خود ذخیره سازد.

سد دوستی اما اگر چه یک میلیارد و دویست و پنجاه میلیون متر مکعب گنجایش دارد اما تفاوت اصلی آن با سد سلما این است که سلما بالانشین است و از سرچشمه می نوشد ولی "دوستی" از آب رسیده به پایین دست باید سیراب شود.

آمار بعدی مفید در این موضوع میزان مصرف آب شرب مشهد است که رقم سالانه آن حدود ۲۳۰ میلیون متر مکعب اعلام شده است. این در  حالی است که مجموع ظرفیت دو سد طرق و کارده حدود شصت میلیون متر مکعب است!

در زمانی که قرار بود این سد احداث شود مباحثات بسیاری بود که آیا پیوند زدن شریان حیات مشهد به سدی که آب آن باید از کشور دیگری بیاید استراتژیک هست یا خیر! اما بالاخره این سد اجرا شد و سپس میلیاردها تومان سرمایه صرف خط انتقال آب از سرخس به مشهد گردید و چندین سال است که بخش بزرگی از مشهد آب از هریرود می نوشند! و هیچ تردیدی نیست که این آب در تمام این سالها تشنگی مسجل مشهد را برطرف کرده است.

اکنون روشن شده است که نگرانی های گروه مخالف احداث این سد نیز پر بی راه نبوده است! هم احداث سد سلما و هم خشکسالی های ممتد می تواند این شاهراه حیاتی مشهد را به مخاطره بیافکند!

اما و هزار اما اکنون که چنین سرمایه ای در دستان ماست قبل از آنکه بخواهیم قلم قرمز بر روی سد دوستی در تامین آب مشهد بکشیم باید عمیقا بیاندیشیم و به دنبال چاره ای باشیم‌ که ریسک قطع این آب حیات را اگر به صفر نمی رسانیم به مقدار زیادی کم کنیم.

برای کاهش این ریسک باید اول نیم نگاهی به آماری که در بالا ارائه شد بیافکنیم. در شرایط معمولی با توجه به آب دهی میانگین یک میلیارد و دویست میلیون متر مکعبی هریرود، با فرض اینکه سد سلما تمام ظرفیتش را پر کند ما همچنان می توانیم انتظار داشته باشیم سد دوستی به حد ۵۵۰ میلیون متر مکعب برسد ( عجالتا سایر مصارف بالا دست را می‌توان با آورد آب از سایر سرشاخه هایی که بعد از سد سلما قرار می گیرند تاخت زد، اگرچه رقم این آورد بالاتر از آن است). بنابراین نیمی از این مقدار آب معادل مصرف سالانه مشهد بوده و مشکلی وجود نخواهد داشت.

در خشکسالی های کم و متوسط نیز می توان همچنان برای آبگیری حداقل ۳۰۰ میلیون متر مکعب از حجم مخزن امیدوار بود که انتقال نیمی از این آب به مشهد باز هم بخش قابل توجهی از آب شرب مشهد را تامین می کند!

مشکل استراتژیک تامین آب شرب مشهد از سد دوستی دو مورد است:

- وقوع خشکسالی های شدید و ممتد

- احداث سدهای بیشتر روی سرشاخه های هریرود به وسیله افغانستان

اتفاقا من عنوان این یادداشت را با توجه به همین دو مورد انتخاب کرده ام. بر این اساس ما باید به صورت استراتژیک با کشور همسایه و همزبان و هم کیش و هم فرهنگ خویش مشخصا در یک پیمان دوستی همیشگی باشیم تا بتوانیم قرارداد بین المللی حق آبه سهم پنجاه درصد ایران را همواره حفظ کنیم و حتی فراتر در شرایط خشکسالی خیلی شدید بتوانیم در تعاملی پایدار سهمی از آنها بخواهیم که با حداقل آسیب از چنین سالهایی عبور کنیم.

با اینحال دو مورد دیگر هم هست که باید در مدیریت آب سد دوستی مورد توجه قرار گیرند. اول اینکه شرایط تغییر اقلیم ممکن است آمارهای بالا را دستخوش تغییر جدی کند که لازم است مطالعاتی در این زمینه صورت گیرد. مسئله دوم موقعیت سد دوستی است. متاسفانه مناطق بالا دست این سد قابل توسعه می باشند که می تواند بر مقدار آورد آب برای این سد تاثیر بگذارد. باید مدیریت فشرده و موثری بر اراضی این منطقه اعمال شود تا در آینده پارامترهای جدیدی وارد این معادله پیچیده نشود.

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد

اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۱۴ آبان ۱۳۹۷, ۱۰:۴۷


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها