نیاز جدی به تعادل بخشی منابع آبی

۲۲ مرداد ۱۳۹۷ کد خبر : 2138
خشکسالی ٢۰ساله اخیر، خشکیدن هامون و تخلیه روستاهای فراوان محور شرق از یک طرف و مزیت های جاذب شهر مشهد و حوضه کشف‌رود از طرف دیگر موجب رشد سریع جمعیت مشهد به بیش از ٣ میلیون نفر و معضل حاشیه نشینی ۵/۱ میلیون نفر را با تمام عواقب فرهنگی- اجتماعی و امنیتی به این شهر و حوضه تحمیل کرده است.

درک واقعیت مرگ تمدن آبی هامون و روستاهای شرق کشور با یادآور محو شدن تمدن شهر سوخته در گذشته های دور است و انتظار سازگاری این مردم بیش از این، با بی آبی نسخه درمان نیست بلکه باید پذیرفت که مردم این دیار، کارشان از سازگاری و توصیه به آن گذشته و مهاجرت را تنها امکان ادامه حیات خویش می دانند و متاسفانه آنانی هم که توان مهاجرت ندارند به ناچار در چنگال فقر، مهیای ورود به گروه های قاچاق و اعتیاد و یا نحله های سلفی گری و افراط گرایی قومی و فرقه ای میگردند که ادامه این روند ، آینده نامطلوبی را بر ما تحمیل خواهد کرد که مقابله با آن هزینه ای بسیار بیشتر از هزینه امروز اقدامات پیشگیرانه است.

 

با این تصویر واقعی و دردناک از شرق کشور چه باید کرد؟  آیا همچون گذشته باید نظاره گر قهر طبیعت از یک طرف و ترک مردم از خانه وکاشانه شان بود و یا اینکه میتوان حداقل این روند را کند کرد؟

حداقل انتظار از برگزاری همایش چالشهای آب در شرق کشور که در ماه جاری برگزار شد، آن است تا تلنگری باشد برای اندیشیدن جدی و اقدامی عملی قبل از گذشت زمان بیشتر و از دست رفتن فرصت، هر چند که هم اکنون نیز دیر شده است .

 

اقدامات عملی مورد انتظار را می توان به شرح زیر برشمرد :

۱- سیاست سرمایه گذاری

سیاست سرمایه گذاری حوضه آب کشور در گذشته عمدتا متمرکز بر مناطق پر آب و برخوردار از آب بود و به فلات مرکزی و شرق کشور که عمدتاً بر آب زیرزمینی متکی است توجه مستمری شده است. مقایسه بودجه بخش آب سال جاری استان گواهی گویا بر این سیاست نامتعادل و غیرمنصفانه است. این عقب ماندگی متاسفانه در سالهای اخیر تشدید یافته است این روند ناصواب اصلاح و به هر طریق ممکن نیز این غفلت جبران شود.

2- تعادل بخشی منابع و مصارف آب

شرق کشور بنا به ماهیت اقلیمی خود متکی به آب های زیرزمینی است و برداشت بیش از ظرفیت از این آبها در گذشته و محدودیت برداشت، امروز تبدیل به مانعی برای توسعه و ایجاد اشتغال شده است. خراسان رضوی با برداشت بیش از ۱٢٠درصد از آب های تجدید شونده رکورددار کسری مخزن و جزء رکوردداران فرونشست سالانه با بیش از ٣٠٠میلیمتر در سال است که به سرعت نیز درحال از دست دادن کیفیت آب های زیرزمینی است.

2-۱- تعادل بخشی کشف رود

این حوضه، تامین کننده اصلی آب شرب و شهری کلان شهر مشهد با جمعیت بیش از سه میلیون نفر و شهرها و روستاهای اقماری آن است. علاوه بر جمعیت رو به افزایش، زائرپذیری و مزیت ارزشمند توسعه گردشگری مذهبی، فرصت ها و تهدید های جدی را به همراه دارد.

ظرفیت آب تجدیدشونده این حوضه را ۸٠٠ میلیون مترمکعب برآورد و برداشت فعلی را ٩٠٠ تا۱/۱میلیارد متر مکعب تخمین می زنند بصورتیکه با این برداشت بیش از ظرفیت، سالانه بطور متوسط۸٠ سانتی متر افت سطح آب زیرزمینی اندازه گیری شده است.

نیاز آبی جمعیت مشهد را برای افق سال ۱٤٠۵ حدود٤٠٠میلیون مترمکعب و دیگر شهرها وروستاهای حوضه را ۱٠٠میلیون مترمکعب برآورد نموده اند که با رعایت حداکثر برداشت ٧۵% از آب تجدید شونده، هیچ آبی برای مصارف کشاورزی و باغداری و حفظ طبیعت این حوضه باقی نمی ماند.

این روند تهدیدآمیز، مسئولین و اساتید و فرهیختگان استان را برآن داشت تا در طول سال ٩٣ با ٤۸٠۰ نفر ساعت کار کارشناسی مشارکتی و داوطلبانه، سندی به نام سند تدبیر آب مشهد تدوین گردد اما با گذشت ٣سال،اقدام عملی قابل توجهی دراین راستا دیده نمی شود.

به نظر می رسد که می توان بر مبنای این سند و با رعایت عدل و انصاف و رفتار مشارکت جویانه و اعتبار واختیار دادن به شورای هماهنگی حوضه کشف رود با حضور نمایندگان ذینفعان منابع و مصارف کشف رود و با سازگار شدن با طبیعت، تعادل را در این حوضه پایدار کرد.

تشکیل بازار آب و خرید و جا به جایی کاربری آب با حفظ حقوق ذینفعان در این حوضه یکی از اقدامات اجتناب ناپذیر و تسهیل کننده برای رسیدن به هدف است. تصفیه و بازچرخانی بیش از ٣۰۰ میلیون مترمکعب پساب در این حوضه منبعی قابل اتکا و مزیتی برای تعادل بخشی آب های زیرزمینی و مصارف صنعت وکشاورزی تعدیل شده و تولید و اشتغال در این حوضه است.

2-٢- تعادل بخشی منابع و مصارف محور شرق کشور

در این محور که سال هاست با خشکسالی دست و پنجه نرم می کند درخواست سازگاری بیشتر نوعی فرار از مسئولیت و یا اعلام ناتوانی برای اقدامی جبرانی است. سازگاری این جمعیت که عمدتاً منابع آب و شغلشان را از دست داده اند مستلزم رساندن آب و فراهم کردن شغل و درآمد جایگزین برای خانوار است و این مهم را می توان با تخصیص اعتبار و مدیریت حساب شده تر بر حفظ منابع موجود و انتقال آب برای نیازهای آتی با رعایت همه جوانب فرهنگی- اجتماعی- اقتصادی و اثرات زیست محیطی با تمرکز بر ماندگاری جمعیت عملی کرد.

3- انتقال آب از دریا

رشد تکنولوژی شیرین سازی و انتقال آب این امکان را برای ایرانیان امروز فراهم نموده تا از نعمت بزرگ و ارزشمند همجواری با آب های آزاد بهره ببرند و در صورت نیاز و توجیه فنی، اقتصادی، زیست محیطی و... از این فرصت بهره مند گردند. نگاه سیاه و سفید به انتقال آب از دریا نباید عرصه را به خردورزی تنگ کند. با نگاه خردمندانه و مطالعه ی جامع و همه جانبه نگر چنانچه توسعه و استقرار صنعت و ایجاد شغل و تامین آب شرب مردم موجب ماندگاری مردم در سرزمین قومی و مادریشان میشود و این ماندگاری از بعد امنیتی و فرهنگی- اجتماعی برای این محور، مهم و عامل پیشگیری از هزینه های بیشتر تخلیه مردمی است به طور جدی و با تفاهمی خردمندانه و عزمی راسخ این مهم را عملی تا قدری از فشار بی آبی و بیکاری و فقر این محور کاسته شود. البته در این  مسیر استقرار و توسعه صنعت و شغل در حاشیه دریا و هدایت بخشی از این جمعیت به آن محور نیز قابل بررسی، مطالعه و مورد انتظار و عملی است.

 

                                                                                       

مهدی جمشیدی ،مدیرعامل سازمان مردم نهاد جمعیت ناجیان آب

« تهیه کننده : مهدی جمشیدی » اقتصاد شرق آخرین ویرایش : ۲۲ مرداد ۱۳۹۷, ۱۶:۳۶


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها