افزایش شهرنشینی و بهم‎ریختگی نظام شهری

۱۹ آبان ۱۳۹۴ کد خبر : 1139
حسنعلی فرجی سبکبار جمعیت شهری ایران به‌شدت درحال رشد است، به‎طوری‌که در حال حاضر تقریبا از هر سه ایرانی یک نفر در نواحی شهری زندگی می‎‏کند، درحالی‌که در دهه 30 از هر چهار ایرانی سه نفر در نواحی روستایی زندگی می‌کرد. این چرخش و رشد شتابان در شهرها بیشتر در شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها اتفاق افتاده و نوعی بهم‌ریختگی در نظام شهری ایران به‌وجود آورده و شهرها را با مشکلات متعددی مواجه کرده است.

مسائل محیط‎زیست در نواحی شهری: شهرها به مثابه یک سیستم هستند؛ منابعی وارد سیستم می‎شود و در جریان فرآیندهای شهری مورداستفاده قرار می‌گیرد و خروجی‎هایی را تولید می‎کند؛ به دلیل مقیاس‎بندی بزرگ کلان‌شهرها میزان استفاده از منابع، خارج از آستانه‌های قابل تحمل محیط است و انواع آلودگی و تخریب‌های زیست‌محیطی را در نواحی شهری به دنبال دارد. در پاسخ به نیاز جمعیت کلان‎شهرها به زمین برای مسکن و ...، زمین‌های مرغوب پیرامون شهرها تغییر کاربری می‌یابند و توسعه میان افزایش شهری و افزایش تراکم با تخریب درختان و باغ‌های درون و پیرامون شهری همراه می‌شود. این درختان ریه‌های شهر را می‌سازند و با قطع آن‌ها تنفس شهری و احیای هوای شهری با مشکل مواجه می‌شود. الگوی توسعه تک‎هسته در بیشتر شهرها مشکلات زیست‌‎محیطی و آلودگی‌ها را تشدید کرده است. هسته شهر محل فعالیت در شهرها محسوب می‌شود و برای جابه‌جایی جمعیت بین مرکز و پیرامون سیستم حمل‌ونقل پاک با محدودیت همراه است، بنابراین بیشتر افراد از خودروی شخصی استفاده می‎کنند و آلودگی‎های شدیدی ایجاد می‌شود. تولید خودروهای با تولید آلاینده بالا مشکلات زیست‎‏محیطی این شهرها را تشدید می‌کند. به این باید حجم دود و گاز تولیدشده از فعالیت‌های شهری باید آلودگی سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی، فعالیت‌ کارخانه‌ها و ... را نیز اضافه کرد.

زباله‌های شهری یکی از منابع عمده آلاینده محیط‌زیست است که بخشی قابل‌توجهی از آن دفن می‌شود؛ بخشی از زباله دفن‎شده به‌صورت گاز مجددا وارد هوا می‎شود؛ همچنین زباله‎ها مقدار زیادی شیرابه تولید می‎کنند که در صورت نفوذ منجر به آلودگی آب‌های زیرزمینی می‌شود. از سویی دفن زباله نیز منجر به تخریب زمین و آلودگی خاک می‌شود؛ براساس استانداردهای بین‌المللی این زمین‌ها معمولا برای توسعه فضاهای سبز اختصاص می‌یابند اما تا سالیان متمادی امکان استفاده از آن‌ها وجود ندارد و در صورت نبود سامانه‌های مناسب برای مدیریت شیرابه‌ها و گازها ممکن است نتایج ناگواری را نیز به دنبال داشته باشد.

شهرداری در مقابل ارائه خدمات، نیاز به منابع مالی مستمر و دائمی دارد تا هزینه‎های جاری و عمرانی شهری را تأمین کند و مبالغی را به‎عنوان عوارض دریافت می‌کند. محدودیت منابع مالی شهرداری‎ها را با مشکلاتی مواجه ساخته و آن‌ها را به سوی منابع درآمدی می‎کشاند که در بلندمدت پایدار و قابل‌اتکا نیست و توسعه پایدار شهری را به خطر می‎اندازد. فروش تراکم و تغییر کاربری‌ها نمونه‏هایی از آن است. فروش تراکم نوعی تجاوز به حقوق شهروندی و تشدید آلودگی‌های زیست‎محیطی است. افزایش تراکم به معنای افزایش تراکم جمعیت، افزایش تراکم خودرو و افزایش تقاضا برای پارکینگ و عرض معبر است. تغییر کاربری و دادن مجوزهای تجاری در حاشیه معابر اصلی شهر نیز منجر به چنین نتایجی می‌شود. ساخت یک مجتمع تجاری باعث افزایش حجم تردد در برخی معابر می‌شود. علاوه بر مباحث نیاز به پارکینگ و کمبود آن در شهرها تصور کنید در نتیجه ایجاد یک مجتمع تجاری در حاشیه خیابان ترافیکی که تولید می‌شود تأخیر در حرکت و توقف در تقاطع‎ها را ایجاد می‎کند؛ خودروها در حال تولید و انتشار گاز هستند و توقف بیشتر آن‌ها آلودگی بیشتر هوا و افزایش دمای شهر را به دنبال دارد. به عبارتی فروش تراکم و تغییر کاربری‎ها مترادف با گسترش آلودگی‌های بیشتر و تشدید مشکلات شهری است و در بلندمدت هزینه‌های اجتماعی و زیرساختی شهر را افزایش خواهد داد.

  1. آسیب‌های اجتماعی: شهر فقط کالبد نیست بلکه مکانی برای فعالیت و سکونت است؛ رشد شهرها مسائل و آسیب‎های اجتماعی متعددی را به‎دنبال خود آورده است. دوقطبی شدن کلان‌شهرها و عدالت دسترسی به خدمات و تسهیلات شهری، سرانه استفاده از منابع در داخل شهرها متعادل نیست. بخش‌های مرغوب‌تر شهر جذابیت بیشتری داشته و سرمایه‌ها و منابع را به سمت خود جلب می‎کند اما بخش‎های ضعیف‎تر در جذب این منابع ضعیف هستند. مشکلات روحی، افسردگی، فقر، فحشا، جرم و جنایت و... پدیده‎هایی هستند که بیشتر شهرها با آن مواجه هستند البته توزیع و پراکندگی آن‎ها در شهرها برابر نیست.

رشد جمعیت شهری، پدیده حاشیه‏نشینی را برای شهرها ایجاد کرده است؛ حتی پیرامون بسیاری از کلان‎شهرهای کشور، روستاها به عنوان خوابگاه جمعیت شهری تبدیل شده که از پس هزینه‌های شهری برنمی‌‎آیند و به دنبال مسکنی ارزان‌تر در پیرامون کلان‎شهرها می‎گردند در نتیجه این فرآیند، مشکلات شهری به فضاهای پیرامون آن‎ها نیز کشیده می‌شود.

در شهرها انواع فعالیت‌های اقتصادی، تولیدی و بازرگانی صورت می‎گیرد. با رشد شهرها و افزایش جمعیت، تقاضا برای انواع کالاها و خدمات شکل می‎گیرد و این خود باعث تنوع بخشیدن به فعالیت‌ها و کالاها و اشتغال‎زایی می‌شود و خود عامل مهمی در جذب بیشتر جمعیت جویای کار است.

برای مدیریت پایدار شهری نیازمند بازنگری مجدد در روش‎ها، مشارکت شهروندان در مدیریت شهری، پایش شهری، سیستم جامع مدیریت شهری و درون‌‎زا کردن توسعه شهری هستیم.

دانشیار دانشگاه تهران

« منبع خبری : دنیای اقتصاد » آخرین ویرایش : ۱۹ آبان ۱۳۹۴, ۰۹:۳۱


نظر سنجی اقتصاد شرق

اخبار تصویری

پیشخوان خبر

یادداشت ها